قانون کپی رایت در ایران برای یاری رساندن به گسترش فرهنگ و تشویق نویسندگان و هنرمندان و حفظ حقوق منحصر به فرد ایشان در نظر گرفته شده است. هنر حق نشر یا تکثیر و یا حق کپی رایت به مجموعه حقوق انحصاری گفته می‌شود که طبق آن هرگونه کپی‌برداری، تکثیر و یا الگوبرداری از اثر منحصراً به صاحب اثر، پدیدآورنده و یا ناشر تعلق دارد. و عموماً تا 70 سال پس از مرگ نویسنده منقضی می‌شوند.
تاریخچه کپی رایت
مسئله کپی رایت پس از اختراع دستگاه چاپ و به ویژه پس از انقلاب صنعتی، مطرح شد. با تولید آثار قابل نسخه برداری همچون فیلم، عکس،کتب، مقالات و… مفهوم کپی رایت وارد حقوق و قوانین شد. تا به نوعی حافظ آثار علمی، ادبی و هنری باشد. قانون کپی رایت براساس پیمان برن در سال 1886 در شهر برن تنظیم شد. تا پیش از آن خالق یک اثر تنها در محدوده کشور خود دارای حق قانونی بود و پیمان برن حقوق قانونی مالکیت اثر در تمامی کشورها را قابل اجرا نمود. در کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری، موافقتنامه بین المللی در خصوص حق تکثیر تصویب شد. در این معاهده کشورهای عضو اتحادیه متعهد می‌شوند که آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای امضا کننده را همچون آثار پدید آورندگان تبعه‌ی خود شامل قانون کپی رایت قرار دهند. پدیدآورنده می‌تواند تابعیت یکی از کشورها را داشته و یا اثر خود را در یکی از این کشورها منتشر نموده و یا اینکه اقامتگاه یکی از این کشورهای عضو را داشته باشد.
این قانون در حوزه کارهای ادبی، نقاشی، عکاسی، نرم‌افزار، برنامه‌های تلوزیونی و رادیویی، تولید موسیقی و طراحی‌های گرافیکی و صنعتی بوده چراکه حق تکثیر نوعی مالکیت اندیشه است و هدف اصلی قانون کپی رایت، حفاظت از زمان، تلاش و خلاقیت خالق اثر است اما باید توجه داشت که قانون کپی رایت تنها از فرم و شیوه‌ی خاصی که در آن اثر خالق نمایش داده می‌شود مورد حمایت قرار می‌دهد و این قانون شامل ایده، اطلاعات، مفاهیم، حقایق و تکنیک‌ها نمی‌شود.
بطورکلی حقوقی را که برای صاحب اثر قائل می‌شود، به این ترتیب است:
- تولید مجدد اثر
- خلق اثرات و کارهای مشتق شده (آثار جدید برمبنای کار اصلی)
- توزیع نسخه‌های کار با فروش
- اجاره یا انتقال مالکیت دیگر
- انجام کار به صورت عمومی
- نمایش کار به صورت عمومی
ممکن است برخی مسائل تحت پوشش قانون کپی رایت قرار نگیرد اما می‌تواند تحت عناوین دیگری همچون مالکیت معنوی مورد حمایت قرار گیرد. به عنوان مثال، ایده‌ها، روش‌ها، متد، سیستم و فرآیندهایی که معمولاً شامل قانون کپی رایت نمی‌شوند می‌توانند تحت لوای قانون ثبت اختراع محافظت گردند.
حقوق مالک
اساساً مالک اصلی حق چاپ و تکثیر اثر خود را خواهد داشت. مگر اینکه آن اثر، اثری باشد که در شرایط استخدام و یا سفارش از طرف شخص دیگری به عنوان کارفرما یا سفارش دهنده تولید شود. در این صورت کارفرما به عنوان نویسنده اصلی شناخته شده و حق نشر و تکثیر آن را خواهد داشت. به این معناست که نویسنده یا خالق اثر کار را در محدوده اشتغال و تحت عنوان کارمند انجام داده است.
در ایران مجموعه‌ای از قوانین با مضمون حقوق کپی رایت وجود دارد ازجمله:
- قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان که در سال 1348 تصویب شد؛
- قانون ترجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار صوتی نیز در سال 1352 تصویب شد؛
- قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه‌ای مصوب سال 1379؛
- قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری؛
- قانون تجارت الکترونیک مواد 62، 63، 74.
باوجود قوانین ذکر شده ایران در حوزه بین المللی شامل این قوانین نمی‌شود. علاوه بر تحمل هزینه‌های زیاد و خروج ارز از کشور وجود تحریم‌های علمی می‌تواند موجب ممانعت از ورود کتب و انتشارات بروز سایر کشورها به ایران شود. به این ترتیب برای ورود و عضویت در معاهدات بین المللی در زمینه حق نشر و تکثیر وجود زیرساختهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پیش شرط لازم آن است.
مطلب بسیار جامع و مفیدی درباره قانون کپی رایت در ایران بود. بررسی تاریخچه شکل‌گیری حق نشر و تکثیر پس از انقلاب صنعتی و ورود آن به حقوق مدرن، نشان می‌دهد که حفظ حقوق پدیدآورندگان تا چه اندازه بر رشد فرهنگ و خلق آثار اصیل تأثیرگذار است. در عصر حاضر که با توسعه ابزارهای دیجیتال و فنون صفحه‌آرایی، امکان تکثیر و الگوبرداری غیرمجاز افزایش یافته، آگاهی از ابعاد حقوقی کپی‌رایت برای تمامی ناشران، نویسندگان و طراحان امری حیاتی محسوب می‌شود.
نکته‌ای که برای فعالان حوزه چاپ و نشر اهمیت دارد، وضعیت حقوقی عناصر بصری و چیدمان اثر است. آیا در قانون کپی رایت در ایران، علاوه بر متن اصلی، فرمت‌های گرافیکی، ساختار صفحه‌آرایی و هویت بصری کتاب یا نشریه نیز به صورت مستقل تحت حمایت حقوقی قرار می‌گیرند یا حمایت صرفاً محدود به محتوای متنی است؟ ممنون می‌شوم در این زمینه توضیح دهید.
دمت گرم، واقعاً سوال منم هست! تو ایران انقدر راحت طرح و گرافیک بقیه رو کپی می‌کنند که آدم می‌مونه اصلاً قانونی واسش داریم یا نه.
درود بر شما کاربر گرامی، از مطالعه دقیق و دیدگاه ارزشمند شما در خصوص مقاله قانون کپی رایت در ایران سپاسگزاریم.
در پاسخ به پرسش تخصصی جنابعالی شایان ذکر است که طبق قوانین حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان، هر اثر ادبی و هنری که برای نخستین‌بار با اصالت و خلاقیت به وجود آمده باشد، تحت پوشش حمایتی قرار دارد. این موضوع علاوه بر متن، شامل عناصر گرافیکی، تصویرسازی‌های اختصاصی و طرح‌های بصری به‌کاررفته در صفحه‌آرایی نیز می‌شود؛ مشروط بر آنکه طرح مورد نظر صرفاً یک قالب عمومی نبوده و واجد جنبه‌های خلاقانه و اختصاصی باشد.
در پروژه‌های مشترک نشر، حقوق معنوی طراح و صفحه‌آرا برای اثر بصری محفوظ است، مگر آنکه طبق قرارداد، کلیه حقوق مادی و معنوی به ناشر یا پدیدآورنده اصلی واگذار شده باشد. مجموعه نشرآنلاین همواره رعایت حقوق پدیدآورندگان و استانداردهای حرفه‌ای نشر را سرلوحه فعالیت‌های خود قرار داده و توصیه می‌کند تمام ابعاد حقوقی آثار قبل از مرحله چاپ و انتشار به صورت شفاف تعیین گردند.