خدمات
ثبت سفارش
راهنمای ثبت سفارش
فروشگاه

اصطلاحات رایج چاپ و نشر کتاب

اصطلاحات چاپ و نشر کتاب
فروشگاه قالب آماده صفحه آرایی
انتشار: ۲۹ مرداد ۱۳۹۹
بروزرسانی: ۰۴ شهریور ۱۳۹۹

ناشر

شخص، شرکت، یا شخصیت حقوقی که مسئولیت انتشار یک کتاب یا دیگر مواد چاپی را برای استفاده همگان به عهده بگیرد ناشر می گویند. همین شخص یا شرکت ممکن است چاپ کننده، ناشر و فروشنده باشد.

موسسه انتشاراتی

یک ناشر ممکن است در قالب یک کتابفروشی، خود تمام امور را انجام دهد یا به عنوان یک موسسه انتشاراتی کارها را انجام دهد. در هر موسسه انتشاراتی دفتر مدیر انتشارات یا دفتر نشر، رابط میان موسسه و مردم است. این دفتر، ارتباطات میان پدید آورندگان، امور مالی، فنی، ویراستاری و سایر واحد های نشر را با مدیر انتشارات و با یکدیگر هماهنگ می کند. این دفتر غالبا امور روابط عمومی را نیز انجام می دهد.

شورای نشر

موسسه انتشاراتی بزرگ غالبا یک شورای نشر یا گروه های تخصصی برای چاپ اثر یا انتخاب اثر یا ارزیابی اثر دارند. این شورا ممکن است گاهی برای امور فوری یا به طور مستمر تشکیل شود. این شورا ممکن است تحت عنوان ” کمیته انتخاب کتاب” یا شورای سر دبیری باشد که غالبا در نشر مجلات وجود دارند.

شورای ویرایش

گروهی از ویراستاران را که سیاست های یک موسسه انتشاراتی تعیین می کنند یا ویرایش یک کتاب مرجع مفصل را به عهده دارند، شورای ویرایش می‌گویند.

در دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی ویراستار به صورت ذیل تعریف شده است: ” کسی که اثر یا مجموعه آثار یا مقالاتی را که از آن خودش است برای انتشار آماده میکند. کار ویرایش ممکن است آماده ساختن مطالب برای چاپخانه منحصر باشد ، یا ممکن است شامل سرپرستی چاپ ، تجدید در متن یا توضیح آن و افزودن مقدمه، تعلیقات و یا مطالب انتقادی دیگر باشد.

صنعت نشر

فعالیتی را که منجر به تولید یک کالای تجاری شود، صنعت می گویند. در دهه های اخیر کتاب ها را با استفاده از دستگاه های الکترونیکی تولید می کنند، بنابراین آنها را نیز می توان کالا نامید. به این ترتیب، تولید کتاب یک صنعت است که به آن “صنعت نشر” یا کتاب سازی گفته می شود.

بخش هنری ( گرافیک و صفحه آرایی )

دست اندر کاران این بخش مسولیت امور هنری مانند طراحی، صفحه آرایی، نقاشی و رسامی اثر را به عهده دارند.

بخش تولید

این بخش مسولیت تبدیل دست نوشته به متن چاپی رابه عهده دارد در این بخش بیشتر امور فنی مربوط به چاپ و مراحل پایانی پس از چاپ انجام می‌گیرد.

بخش مالی و اداری

انتشاراتی های بزرگ، گاهی این دو بخش را از هم تفکیک می‌کنند. در انتشاراتی های کوچک، مسئولیت این بخش به عهده ناشر است و او برای رسیدگی به امور مالی یک حسابدار استخدام می کند. وظایف بخش مالی فراتر از کار حسابداری است به طوری که در بخش مالی باید هزینه های نشر به طور کلی و جزئی برآورد و سپس تامین شوند.

بخش توزیع و فروش

در انتشاراتی های بزرگ، این بخش واحدی مستقل است و گاهی واحد های برون مرزی نیز دارد. در این بخش چرخه تولید کتاب به مرحله پایانی می رسد . مسئولیت بازاریابی، تبلیغ، توزیع و فروش اثر به عهده این بخش است.

مراحل نشر

یک نوشته باید مراحلی خاص را طی کند تا یک کتاب شود. همانطور که گفته شد، یک اثر یا به سفارش ناشر یا بنابه علاقه و احساس نیاز نویسنده ( یامترجم یا گرد آورنده و …) نوشته و برای چاپ به ناشر ارائه می شود.

  • پذیرش اثر

ناشران و پدید آورندگان، به صورت رسمی یا غیر رسمی با یکدیگر آشنا می شوند برخی از ناشران که از سیاست ها ی خاصی پیروی می کنند در مجامع فرهنگی، علمی، پژوهشی یا هنری شرکت می کنند تا پدید آورندگان مورد نظر خود را برای انتشار آثارشان انتخاب کنند. گاهی نیز پدید آورندگان در چنین مجامعی شرکت می کنند تا برای انتشار آثارشان ناشر پیدا کنند.

  • آماده سازی

پس از آنکه پدیدآور اثر را به صورت دست نوشته، ماشین شده یا دیسکت به نام ناشر تحویل می دهد، ناشر یا همکاران او که در رأس آنها ویراستار قرار دارد، اثر را ارزیابی می‌کنند. قوانینی را که هر موسسه انتشاراتی برای حروف چینی، اندازه حروف رسم الخط فارسی، علائم نشانه گذاری و مانند آنها وضع می کند تا آثار خود را مطابق با آن قوانین منتشر نماید، شیوه نامه می گویند.

  • تولید فنی

شروع مرحله تولید فنی پس از اتمام همه مراحل ویرایش است و پایان آن آغاز کار چاپ کتاب درچاپخانه است .

این مرحله شامل طراحی کتاب و جلد و حروف چینی، صفحه آرایی و تصویر گری کتاب است .

بیشتر بخوانید  نکات اساسی در خصوص صفحه آرایی

اجزای کتاب

هر کتاب از سه جزء اصلی تشکیل میشود: اجزای پیش از متن اصلی، متن اصلی ، اجزای پس از متن اصلی.

اجزای پیش از متن اصلی:

  1. جلد
  2. برگه سفید
  3. صفحه نیم عنوان
  4. صفحه عنوان
  5. صفحه حقوقی

متن اصلی کتاب

متن اصلی کتاب، فصل ها و زیر فصل ها و بخش های گوناگون است که تقدم و تأخر آنها با نظر پدیدآور، ویراستار و بخش طراحی تعیین شده است.

اجزای پس از متن

  1. نمایه= سیاهه الفبایی نامها، واژه ها و مضوعاتی است که در کتاب می آید.
  2. پی افزودها یا ضمائم= به مطالبی که ضمیمه متن کتاب هستند مانند کتاب نامه، جداول آماری و مطالب توضیحی
  3. کتاب نامه= سیاهه منابع و مآخذی است که پدید آور برای تألیف کتاب از آنها استفاده کرده است.

انواع ویراستار

  1. ویراستار ادبی
  2. ب) ویراستار ساختار و محتوا
  3. ویراستار مقابله گر
  4. ویراستار صوری و فنی
  5. ویراستار تخصصی

طراحی

طراح باب هره گیری از ذوق هنری، فن روان شناسی، ابتکار عمل و حس زیبا شناختی میان بخش ها و اجزای گوناگون توازن، وحدت و تناسب ایجاد می کند. ویراستار کتاب را پس از ویرایش به بخش طراحی ارائه می دهد. طراح جای صفحات، اندازه حروف و نوع آنها حاشیه ها و فضا های خالی صفحات، محل و نوع و شکل تصاویر و جداول، اجزای سه گانه کتاب و جلد و روپوش جلد را طراحی میک ند.

حروف نگاری

پس از آنکه، طراح اندازه و شکل حروف را پیشنهاد کرد و مورد توافق ویراستار یا ناشر قرار گرفت به بخش حروف چینی ارائه می شود. پیش از اختراع رایانه، نوشته ها در چاپخانه حروف چینی می شدند، اما در حال حاضر، اغلب ناشران حروف چینی را با رایانه انجام می‌دهند.

صفحه آرایی

یکی از وظایف بخش تولید فنی و زیر بخش، طراحی است. صفحه آرایی با دست یا با رایانه انجام می شود. طراح یا صفحه آرا به کمک نرم افزارهای رایانه ای متن حروف چینی شده را صفحه آرایی می کند.

قطع کتاب

یکی از کارهایی که در تولید فنی انجام می شود، تعیین قطع کتاب است. قطع کتاب به معنی اندازه کتاب است و با توجه به اندازه سطح چاپ، طول سطر، قطع کاغذ و برش های آن انتخاب می شود .

در ایران نزدیک به بیست نوع قطع کتاب وجود دارد . کوچکترین نوع آن قطع ” بازوبندی ” به اندازه ۲×۳ سانتی متر. بزرگترین نوع قطع “رحلی بزرگ” و اندازه آن ۳۴×۵۸ سانتی متر است. از اندازه های دیگر می توان “وزیری، رقعی، خشتی و جیبی” را نام برد. به طور کلی، طراحی قطع کتاب با استفاده از اصول روانشناسی، هنری، ذوقی انجام می‌شود.

توزیع و فروش

این امر، در صدی (حداکثر ۳۰ درصد) از درآمد نشر را به خود اختصاص می دهد. چه بسا کتاب هایی با ارزش که به دلیل عدم اطلاع رسانی یا توزیع نامناسب در انبارها می مانند. بنابراین توزیع و فروش کتاب یک فرایند است که باید طبق برنامه ریزی درست و روش های علمی انجام شود. یکی از راه های توزیع درست، بازاریابی است که طی آن بازارهای مصرف، شناسایی می شوند. امروزه معمولا بازاریابی قبل از انتشار انجام می شود.

تبلیغ

یکی از عوامل مؤثر در توزیع و فروش کتاب تبلیغ است. در بازاریابی نوع تبلیغات و چگونگی آن مشخص می شود. تبلیغ کتاب ها جنبه تجاری ندارد، زیرا کتاب یک کالای فرهنگی است. در واقع، تبلیغ کتاب نوعی اطلاع رسانی فرهنگی است که موجب رونق بازار و تبادل و توسعه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی یک جامعه می شود.

بهای کتاب

بهای کتاب با توجه به هزینه های متفاوت کتاب محاسبه می شود. بهای کتاب معمولا قیمتی است که خوانندگان آن را برای خرید کتاب می پردازند محاسبه آن بر میزان قیمت تمام شده کتاب، به اضافه سود ناشر، تیراژ کتاب و درصدی است که باید به پدید آور پرداخت شود. قیمت تمام شده به اضافه سود ناشر همان بهای کتاب است که ناشر با داشتن درصد حق التألیف، حق پدید آور را تعیین می کند، به روش ذیل ( درصورت توافق در قرار داد ): سهم پدید آور =۱۵% × تیراژ × بهای کتاب

انواع ناشران حرفه ای

ناشران به گروههای زیر تقسیم میشوند .

  • ناشران از نظر موضوع
  • ناشران از نظر کیفیت آثار ( اعتبار فعالیت و تأثیر)
  • ناشران از نظر سرمایه گذاری
  • ناشران متون درسی
  • ناشران متون دانشگاهی
  • ناشران آثار تجدید چاپی
  • ناشران همکار
  • ناشران سازمان های بین المللی
  • خود ناشران
بیشتر بخوانید  اهمیت طراحی جلد

چاپ

چاپ، عمل مکانیکی نکثیر است و به فن و صنعت تکثیر صورت و نقوش، حروف، خطوط، تصاویر و نظایر آن بر کاغذ، پارچه، شیشه، فلز، پلاستیک، چوب و غیره گفته می شود . چاپ یکی از مهمترین و اساسی ترین شیوه های نگهداری، انتقال و اشاعه اطلاعات در تاریخ بشر بوده است.

مراحل پیش از چاپ

الف) تحویل گرفتن اثر : پس از آنکه اثر دست نوشته، مراحل نشر را طی کرد و آماده چاپ شد، ناشر آن را به چاپخانه و چاپگر تحویل می دهد. چاپخانه محلی است که کتاب یا نشریات در آنجا به چاپ می رسد. چاپگر پس از تحویل گرفتن دست نوشته از ناشر که اصطلاحا به آن “خبر چاپی” یا نسخه اورژنینال می‌گویند، بر اساس یک قرار داد، متن رابه چاپ می‌رساند.

ب) اصلاح خبر چاپی( اورژینال): در این مرحله نخستین نسخه ماشین شده که ممکن است اشتباه هایی داشته باشد آماده می‌شود، آنگاه نمونه خوان یا ویراستار اشتباهه ای اثر را اصلاح می‌کند.

ج) آماده سازی پیش از چاپ: در مرحله تولید فنی ناشر اثر را حروف نگاری، صفحه آرایی و طراحی می‌کند.

د) حروف چینی: در مرحله حروف چینی، حروف را بر مبنای متنی که برای چاپ آماده سازی شده است مرتب می کنند . حروف چین کسی است که کنار هم قرار گرفتن حروف را برنامه ریزی می‌کند .

ز) باز بینی آخرین نمونه: اگر نمونه اول دارای غلط باشد، پس از تصحیح، یک نمونه دیگر از آن گرفته می شود تا دوباره نمونه خوانی شود، هر گاه نمونه بعدی هم غلط داشته باشد، آنقدر نمونه مجدد گرفته می شود تا نمونه ای بدون غلط به دست آید و بتوان آن را برای صفحه آرایی و تکثیر فرستاد. نمونه ای راکه چنین وضعیتی داشته باشد “نمونه آخر” می نامند.

ی) صفحه آرایی و تنظیم:در صفحه آرایی کارهایی مانند قرار دادن درست و مناسب طرح ها، نقشه ها، جدول ها، نمودارها، پانویس ها، ترتیب درست صفحات فاصله بالا و پایین صفحات و نظایر آن انجام می شود.

و) مونتاژ: مجموعه ای از کارهایی است که سبب زیباتر شدن کتاب می شود.

هـ) تهیه زینک: زینک ورقه ای بسیار نازک فلزی است که فیلم را روی آن عینا کپی می کنند، زینک را درست روی فیلم هماهنگ و مطابق می کنند تا هم اندازه محل قرارگرفتن بر ماشین چاپ باشد. معمولا زینک را نگه می دارند تا اگر اثر چاپ مجدد برسد، ازآن استفاده کنند.

فرایند های اصلی چاپ: در کار چاپ، چهار فرایند وجود دارد:

  1. چاپ لترپوس (برجسته)
  2. چاپ گراور(گود)
  3. ۳چاپ لیتوگرافی(مسطح)
  4. چاپ اسکرین(متخلخل یا استنسیل).هر یک از این چهار فرآیند با روش هایی خاص انجام می شود:

لترپوس با روش چاپ برجسته، گراور با روش چاپ گود، لیتوگرافی با روش همسطح، اسکرین با روش چاپ متخلخل یا استنسیل.

تکثیر یا چاپ فوری

این نوع چاپ را ” زیرو گرافی” و زیراکس” نیز میگویند. روش کار آن به صورت تهیه نسخه های اضافی از روی نسخه اصلی یا نسخه مادر است. از انواع تکثیر می‌توان فتوکپی، زیراکس، عکاسی، اوزالید، میکرو فیلم و امثال آنهارا نام برد.

مرحله پایانی

پس از چاپ لازم است که کارهایی روی اثر چاپ شده انجام شود، تا برای توزیع و فروش آماده گردد. بیشتر کارهای چاپی، اعم از نشریات چاپی بدون جلد، جزوه ها، کاتالوگ ها، مجلات و کتابها باید طی عملیاتی  صحافی و به یک کار چاپی کامل تبدیل شوند. تنها کارهای چاپی نظیر (اعلامیه ها، کارتهای ویزیت و امثال آنها) نیاز به صحافی ندارند.

صحافی کتاب

سه راه مختلف برای صحافی کتاب وجود دارد:

  • صحافی مرحله ای: این نوع صحافی از نظر دوام بهترین نوع صحافی است.
  • صحافی کامل کتاب : این نوع صحافی برای کتابهای ارزان قیمت استفاده می شود.
  • صحافی مکانیکی کتاب : این نوع صحافی برای کتابهای راهنما، دفترچه های یادداشت و نظایر آنها استفاده می شود.

ماشین های چاپ

ماشین های چاپ، انواع گوناگون دارند و از زمان اختراع، تاکنون تغییرات بسیار کرده و پیچیده تر شده اند، اما اساس کار آنها یکسان است. به طور کلی ماشین های چاپ دو نوع هستند :

  • ماشین های چاپ ورقی که با ورق های جداگانه کاغذ تغذیه می شوند .
  • ماشین های چاپ رول که با نوار های پیوسته کاغذ تغذیه می شوند.

ماشین های چاپ ممکن است تک رنگ یا چند رنگ باشند. روی ماشین های چاپ چندرنگ معمولا هر رنگ به یک واحد کامل چاپ نیاز دارد، مثلا یک ماشین چاپ دورنگ دارای دو واحد کامل چاپ و ماشین چاپ چهار رنگ دارای چهار واحد کامل است.

بیشتر بخوانید  خلق کتاب ایده آل

سه نوع ماشین چاپ لترپوس (برجسته) وجود دارد:

  • پلاتن(ملخی)
  • سیلندری تخت(مسطح)
  • روتاری(دوار)

استفاده از رایانه در چاپ

امروزه هرکس که به یکی از شبکه های اطلاع رسانی جهانی دسترسی پیدا کند، بالقوه یک ناشر است، زیرا می تواند در صفحه اصلی شبکه جهان گستر آنچه را در سر دارد به سراسر شبکه بفرستد، تکثیر، پخش و توزیع کند بی آنکه لبه تیغ سانسور موانعی برای او فراهم کند.

کتابهای الکترونیکی

در صورتی که پدید آوران به امکانات الکترونیکی دسترسی داشته باشند، مقاله خود را در واژه پرداز ضبط می کنند و با همان شکل به ویراستار می دهند و مقاله را منتشر می کنند. این نوشته ها معمولا روی کاغذ منتشر نمی شوند، اما در صورت نیاز می توان از طریق چاپگر، نسخه چاپی آن را نیز فراهم کرد، به این امر “نشر الکترونیکی” می گویند. مهمترین مزایای کتاب های الکترونیکی به صورت زیر است:

  • ذخیره اطلاعات انبوه( متن، صدا و تصویر) در حجم بسیار اندک است .
  • قابلیت جستجوی بدون واسطه و بسیار متنوع (اطلاعت دسته میشوند و گزینش اطلاعات بسیار آسان است)
  • امکان انتقال و نگهداری آنها آسان (برخی از آنها در جیب حمل میشوند) است.
  • قابلیت تکثیر ارزان و آسان است .
  • امکان نصب و راه اندازی راحت است.
  • تداوم و بقای آنها نسبت به منابع چاپی طولانی تر است.
  • هزینه های سفارش، خرید، نگهداری، فهرست نویسی و رده بندی کمتر است.
  • استفاده از چند کاربر از یک کتاب الکترونیکی امکان پذیر است.
  • برخی از انواع آنها سریع رمز آمد می شود.
  • دسترسی روی شبکه امکان پذیر است.
  • عدم سانسور مطالب هنگامی که منابع الکترونیکی پیوسته هستند.

برخی از معایب کتابهای الکترونیکی عبارتند از :

  • سخت افزار و لوازم جانبی آنها مورد نیاز است.
  • امکان دارد اطلاعات به خصوص در دیسک های فشرده نوری مخدوش شوند.
  • زمانی که عمل تکثیر بدون اجازه انجام میشود ، حق مؤلف از بین می‌رود.
  • در استفاده از رایانه به دانش پایه نیازمندیم.

تأثیر اینترنت بر نشر و چاپ

تأثیر اینترنت بر نشر به شکلهای زیر می باشد :

  • تبدیل ناشران به معماران کتاب، یعنی اطلاعات را گرد آوری و بر شکل گیری کتاب جدید نظارت می کنند.
  • سهولت در سفارش و خرید کتاب
  • انجام دادن برخی از امور که هم در چاپ و هم در نشر وجود دارد مانند جدول، نمودار، تصویر گزینی، ویرایش و نسخه پردازی که امکان ارسال به نقطه دیگر دنیا میسر می شود و بدون پرداخت هزینه حمل و نقل دوباره به ناشر بر می‌گردد.
  • تمام استفاده کنندگان از اینترنت می توانند از کتابهای الکترونیکی استفاده کنند.

شمارگان کتاب

شمارگان یا تیتراژ کتاب عبارت است از تعداد کتاب، مجله، روزنامه، و غیره که در یک نوبت به چاپ می رسد. یکی از شاخص های مهم کتابخوانی میزان شمارگان کتاب است. میزان تیراژ کتاب را نسبت به جمعیت به خصوص جمعیت با سواد کشور می سنجند. تیراژ کتاب به عوامل گوناگون بستگی دارد که همگی آن ها، مانند حلقه هایی در یک زنجیر بر یکدیگر اثر می گذارند. به طور کلی، عوامل محیطی نظیر شرایط جغرافیایی، تاریخی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بر تیراژ کتاب مؤثر است. قیمت کتاب هم در تیتراژ کتاب مؤثر است یکی از دلایل عدم مطالعه به خصوص در میان اقشار کم در آمد، می تواند گرانی کتاب باشد.

حق مؤلف

حق مؤلف که معادل انگلیسی آن copyright است، حقی است که پدیدآورندگان آثار، اعم از کتاب (تألیف، ترجمه، تدوین و گردآوری ) نوار کاست و ویدئو، نقاشی، شعر، آهنگ سازی، ترانه سرایی و مانند آن ها قائل می شوند. قانون حق مؤلف، نخستین بار در ۱۷۹۰ میلادی در ایالات متحد امریکا به تصویب رسید بر اساس آن “هر کس حق دارد منافع معنوی و مادی ناشی از هر نوع تولید علمی، ادبی یا هنری را که خود مؤلف است، حفظ کند.”

در آخر مشکلات نشر کشورهای در حال توسعه به ویژه ایران را بدون رعایت اولویت به صورت زیر می توان خلاصه نمود:

  • سیاست خرد گری به جای کلان نگری در دولت ها
  • پایین بودن سطح سواد
  • پایین بودن میزان تولیدات علمی و پژوهشی
  • پایین بودن تیتراژکتاب
  • پایین بودن میزان کتابخوانی
  • عدم پویایی کتاب خانه ها به ویژه کتابخانه های عمومی
  • وجود مشکلات اقتصادی
  • وجود مشکلات اموزشی در نظام رسمی
  • عدم پیوستن به معاهدات بین المللی حق مؤل
  • عدم جریان آزاد اطلاعات.
[تعداد: ۴   میانگین: ۴/۵]

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

قالب های آماده فروشگاه نشرآنلاین
قالب آماده مجله حرفه ای ایندیزاین
قالب آماده کتاب ایرانی ایندیزاین
قالب آماده کتاب کودک ایندیزاین
قالب آماده جلد فتوشاپ